x
News And Announcements

ผ้าไหมยกดอกลำพูน : จากคุ้มเจ้าถึงชาวบ้าน

วันที่ 2021-06-07 13:16:33


                                                                                                                                                                                                                                                                                 


หากจะกล่าวถึงผ้าทอของไทยนั้น ถือเป็นงานหัตถกรรมพื้นบ้านที่สร้างขึ้นจากการสั่งสมประสบการณ์ที่ผสมผสานกลมกลืนกับขนบธรรมเนียมประเพณี ยามว่างจากการทำไร่ทำนา ผู้หญิงจะทอผ้า จนมีคำกล่าวเกี่ยวกับวิถีการดำรงชีวิตของผู้คนสมัยก่อนไว้ว่า “เมื่อเสร็จหน้านา ผู้หญิงทอผ้า ผู้ชายตีเหล็ก” ดังนั้นทุกครัวเรือนจะมีการทอผ้าเพื่อการใช้สอย มีการถ่ายทอดความรู้ในการทอผ้าให้กับสมาชิกโดยเฉพาะผู้หญิง ซึ่งถือเป็นภูมิปัญญาที่สืบทอดมาจากบรรพบุรุษ

ผืนแผ่นดินในภาคเหนือที่เรียกว่า อาณาจักรล้านนา นับตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 18 เป็นต้นมา กลุ่มชนชาตืไทยได้รวมตัวกันเป็นแว่นแคว้น มีศิลปวัฒนธรรมขนบธรรมเนียมประเพณีของตนเองมาช้านาน วิถีชีวิตส่วนใหญ่ของผู้คนมักจะมีการทอผ้าใช้กันนนานแล้ว ทั้งที่ทอขึ้นเพื่อใช้สวมใส่และทอขึ้นเพื่อเป็นสินค้าส่งไปขายยังอาณาจักรใกล้เคียง ดังมีรายชื่อผ้าทอปรากฏอยู่หลายชนิด เช่น ผ้าสีจันทน์ขาว ผ้าสีจันทน์แดง ผ้าสีดอกจำปา นอกจากนี้ยังมี ผ้ากัมพล ซึ่งเป็นผ้าทอด้วยขนสัตว์สำหรับชนชั้นสูงใช้พันเอว

ในตำนานพงศาวดารเมืองหริภุญไชย ได้มีการกล่าวถึงการใช้ผ้าทอในโอกาสต่างกัน เช่น การถวายจีวรห่มแก่พระในการทำบุญทางศาสนา การให้ผ้าเป็นทานแก่คนยากจน จิตรกรรมฝาผนังวัดภูมินทร์ จังหวัดน่าน แสดงให้เห็นการแต่งกายของหญิงชาวเหนือที่นุ่งซิ่นลายน้ำไหล ตำนานเมืองเงินยางเชียงแสน ตอนหนึ่งยังได้กล่าวถึงการที่คนสมัยก่อนนำผ้ามาตัดเย็บเป็นเสื้อสวมใส่และนำผ้าแพรมาพันโพกศรีษะ

สำหรับในล้านนานั้นมีการทอผ้าของชาวไททั้งบนพื้นราบและชาวเขาเผ่าต่าง ๆ ชนเผ่าไทได้แก่ ไทยวน ไทลื้อ ไทยองและลาว ลักษณะผ้าทอของล้านนาจะนิยมทอเป็นผ้าซิ่น ซึ่งโดยทั่วไปจะประกอบด้วยผ้า 3 ส่วน คือ หัวซิ่น ตัวซิ่น และตีนซิ่น แต่ละชิ้นเป็นผ้าผืนสี่เหลี่ยมนำมาเย็บติดกันในลักษณะใดก็ได้ เนื่องจากกี่ทอผ้าในสมัยก่อนไม่สามารถวางด้ายขวางได้กว้างเท่านี้ แต่ในโอกาสพิเศษ เช่น งานบุญประเพณี สตรีชาวเหนือจะนิยมนุ่งซิ่นที่ทอส่วนตีนซิ่นให้งดงามเป็นพิเศษด้วยเทคนิคจก ที่เรียกกันว่า “ผ้าซิ่นตีนจก” นอกจากผ้าซิ่นแล้วตามจังหวัดต่าง ๆ ในภาคเหนือยังมีผ้าทอพื้นเมืองที่มีชื่อเสียงและคุณภาพดีอีกหลายแห่ง เช่นผ้ายกดอกลำพูน ผ้าทอจอมทอง ผ้าทอสันกำแพง ผ้าทอลำปาง ผ้าทอลายน้ำไหลเมืองน่าน เป็นต้น

งานศิลปหัตถกรรมทอผ้าพื้นบ้านของจังหวัดลำพูนมีความงดงามประณีตด้วยฝีมือไม่แพ้ที่อื่น ๆ เป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่สืบทอดมาหลายชั่วอายุคน งานศิลปะที่ชาวลำพูนมีความภูมิใจมากที่สุดก็คือ “การทอผ้าไหมยกดอก” ซึ่งเป็นผ้าไหมชนิดพิเศษที่ทำขึ้นจากใยของตัวไหม มีคุณสมบัติคือ เหนียว คงทน ต้านทานแรงดึงได้สูง เนื้อผ้าไหมมีความหนาแน่น เป็นเงามันและมีประกายสวยงาม ไม่นำความร้อนทำให้ผู้สวมใส่รู้สึกสบาย

ประวัติของการทอผ้ายกดอกในจังหวัดลำพูนนั้น ไม่มีหลักฐานปรากฏเป็นลายลักษณ์อักษรแน่ชัด แต่จากคำบอกเล่าของผู้เฒ่าผู้แก่กล่าวไว้ว่า การทอผ้ายกดอกมีจุดเริ่มต้นอยู่ใน “คุ้มเจ้า” ซึ่งแต่เดิมมาก็มีการทอผ้าฝ้ายยกดอกกันอยู่ก่อน แต่เป็นการทอยกดอกในผ้าฝ้ายและเป็นลวดลายธรรมดาไม่สวยงามวิจิตรมากนัก จนกระทั่งพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ซึ่งเป็นพระญาติกับเจ้าเมืองลำพูน ได้ถ่ายทอดความรู้เรื่องการทอผ้าไหมยกดอก ที่มีลวดลายสวยงามแปลกตาและวิจิตรบรรจง ซึ่งพระองค์ได้เรียนรู้มาจากภาคกลางให้แก่ เจ้าหญิงส่วนบุญ ผู้เป็นชายาของเจ้าจักรคำจขรศักดิ์ เจ้าผู้ครองลำพูนองค์สุดท้ายและ เจ้าหญิงลำเจียก ธิดาในเจ้าจักรคำขจรศักดิ์เป็นผู้เริ่มทำ ต่อมาการทอผ้าไหมยกดอกจึงได้เริ่มแพร่หลายออกไปสู่สาธารณชนทั่วไป โดยได้มีการฝึกหัดชาวบ้านบริเวณใกล้เคียง จนมีความรู้เรื่องการทำผ้าไหมยกดอกได้เป็นอย่างดี ทำให้เมืองลำพูนกลายเป็นศูนย์กลางการทอผ้าไหมยกดอกแหล่งสำคัญของประเทศไทย

 



ในอดีตเมืองลำพูนมีโรงงานทอผ้าไหมยกดอกมากมายกระจายอยู่ตามที่ต่าง ๆ ในตัวเมือง โรงงานที่สำคัญได้แก่ โรงทอผ้าคุ้มเจ้าหญิงส่วนบุญ แต่แรกเป็นการฝึกหัดช่างฝีมือทอผ้าสำหรับใช้ในคุ้มหลวงและส่งไปทางราชสำนักกรุงเทพฯเท่านั้น ต่อมาได้มีการจำหน่ายให้กับคนโดยทั่วไป นับเป็นโรงงานที่ดำเนินกิจการที่ยั่งยืนและสืบทอดต่อมาโดยคุณหญิงพงษ์แก้ว ณ ลำพูนและปัจจุบันได้สืบทอดมายังลูกหลาน นับเป็นแหล่งอนุรักษ์การทอผ้าไหมยกดอกที่สำคัญของลำพูน โรงทอผ้าเจ้าหญิงลำเจียก ณ ลำพูน ได้ตั้งโรงงานขึ้นภายในคุ้มหลวง ท่านได้ส่งเสริมและพัฒนารูปแบบผ้ายกดอกของลำพูนให้มีความหลากหลายมาก ปัจจุบันโรงงานกลายสภาพเป็นตลาดพิกุลแก้ว โรงทอผ้าป้าฟองคำ อินทพันธ์ ถนนแว่นคำ ข้างศาลากลางทางด้านทิศใต้ ปัจจุบันเป็นกิจการทอผ้าฝ้ายขนาดเล็ก โรงทอผ้าคุณย่าบัวผัน โนตานนท์ ใช้บริเวณหลังบ้านทำกิจการทอผ้า ปัจจุบันยกเลิกไปแล้ว โรงทอผ้าป้าบุญศรี บุณยเกียรติ หรือ ร้านผ่องพรรณ บริเวณรอบเมืองในประตูลี้ ปัจจุบันยังดำเนินกิจการอยู่ เปลี่ยนชื่อร้านเป็น ปรีชาเกียรติไหมไทย เป็นร้านที่มีชื่อเสียงในการออกแบบผ้าไหมยกดอกได้สวยงาม เหมาะสมกับยุคและเป็นที่ต้องการของตลาดมาก โรงทอผ้าเพ็ญศิริไหมไทย เป็นโรงงานทอผ้ายกดอก ผ้าดิ้นเงิน ผ้าดิ้นทองและเป็นแหล่งทอผ้ายกดอกแห่งสำคัญของจังหวัดลำพูนในปัจจุบัน ทั้งนี้เนื่องมาจากได้มีกรปรับกิจกรรมการทอผ้าแบบโบราณให้เข้ากับยุคสมัยได้เป็นอย่างดี

แม้ว่าปัจจุบันความนิยมในการสวมใส่ผ้าไหมทอยกดอกจะลดน้อยลงเนื่องจากมีราคาค่อนข้างสูง แต่ก็ใช่ว่างานฝีมือในการทอผ้าไหมยกดอกของคนลำพูนจะสูญสิ้นไป ปัจจุบันยังคงมีการอนุรักษ์และสืบทอดงานฝีมือทอผ้าไหมยกดอกให้แก่ลูกหลานอยู่อย่างสม่ำเสมอและยังมีการพัฒนาลวดลายของผ้าไหมทอยกดอกให้มีความทันสมัยมากยิ่งขึ้น เพื่อรองรับตลาดผ้าทอที่ปัจจุบันกำลังเริ่มได้รับความนิยมตามกระแสแห่งการอนุรักษ์งานฝีมือจากธรรมชาติ

ที่มา:จักรพงษ์ คำบุญเรือง

 



ข่าวล่าสุดอื่นๆ

News And Announcements

ด้วยสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณอย่างหาที่สุดมิได้ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

ด้วยสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณอย่างหาที่สุดมิได้ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เมื่อทรงมีพระราชเสาวนีย์ให้นำผ้าไหมยกดอกมาตัดเย็บเป็นชุดประจำชาติเพื่อให้ผืนผ้าอันเป็นเอกลักษณ์ความเป็นไทยนี้สามารถประยุกต์ ใช้ในหลากหลายโอกาส

อ่านเพิ่มเติม
News And Announcements

จุดเฟื่องฟูสูงสุดของผ้าไหมยกดอก

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ใน รัชกาลที่ ๙ ทรงมีพระราชเสาวนีย์ ให้นำผ้าไหมยกดอกมาตัดเย็บเป็นชุดประจำชาติ

อ่านเพิ่มเติม
News And Announcements

น้อมไหว้สา “ดารารัศมีรำฦก” ที่ร้านลำพูนไหมไทย

ฟ้อนถวาย “เจ้าดารารัศมี พระราชชายาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๕”

อ่านเพิ่มเติม